Stefan Zweig’in Satranç romanı, Pierre Bourdieu’nün “kültürel sermaye” kavramıyla okunduğunda, yalnız bir psikolojik gerilim değil, aynı zamanda bir sınıf eleştirisine dönüşür.
Czentovic, alt sınıflardan gelen, kültürel birikimi olmayan ama belli bir beceride uzmanlaşarak yükselen yeni tip insanı temsil eder. Dr. B. ise, aristokratik ve entelektüel kültürün taşıyıcısıdır. İkisinin karşılaşması, modern toplumlarda bilgi biçimlerinin sınıfsal dönüşümünü yansıtır.
Kültürel Sermaye ve Sosyal Mobilite
Bourdieu’ye göre kültürel sermaye —yani dil, zevk, estetik duyarlık, eğitimle kazanılan “davranış kodları”— sınıfsal farklılıkları yeniden üretir.
Czentovic bu sermayeden yoksundur; satranç dışında hiçbir alanda “konuşamaz”.
Ama modern toplum, bu tiplerin yükselmesine imkân tanır çünkü ekonomik sistem, derin kültürü değil, ölçülebilir verimi ödüllendirir.
Eğitim: Eşitleyici mi, Ayırıcı mı?
Bugünün eğitim sistemleri de Bourdieu’nün işaret ettiği ikilemi taşır.
Okullar, görünüşte eşitlik sunar ama kültürel sermayesi yüksek ailelerin çocukları sistemde daha rahat ilerler.
Bir yanda “okullu” Czentovic’ler vardır: testlerde başarılı ama düşünsel olarak sığ.
Diğer yanda “düşünen ama yer bulamayan” Dr. B.’ler…
Bu çelişki, toplumsal adaletsizliklerin kültürel biçimidir.
Modern Zamanın Yeni Aristokrasisi
Zweig’in romanındaki Dr. B., kaybolan bir aristokrat bilinçtir.
Bugün bu bilinç, akademide, sanatta, bağımsız düşüncede hayatta kalmaya çalışıyor.
Fakat sistem, kültürü değil, beceriyi satın alıyor.
“Ne bildiğin” değil, “ne kadar işe yaradığın” belirleyici hale geldi.
Kültürel sermaye, piyasada kıymetini yitirdikçe, toplumun anlam ufku da daralıyor.
Kültürün Sessiz Yenilgisi
Czentovic’in satrançtaki zaferi, kültürel dünyanın yenilgisidir.
Ama Zweig’in satır aralarında bir uyarı vardır:
Kültür, yavaş yenilir ama bir kez kayboldu mu, insan ruhu sessizliğe gömülür.
Toplumlar, Czentovic’lerle ayakta kalabilir; ama yalnız Dr. B.’lerle yükselebilir.
Gültekin Özdemir-2025
Abaka Talks’a göz attığınız için teşekkür ederim.
Yeni yazılarımı kaçırmamak ve bu yolculuğa birlikte devam etmek için ücretsiz abone olabilirsiniz.